<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet href="arbalo.xsl" type="text/xsl"?>
<html
	xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" 
	xmlns:a="http://sourceforge.net/projects/arbalo/"
	a:filename="DeBelloSaxonico.xml"
	xml:lang="de"
>
	<head>
		<meta
			name="DC.Rights"
			content="© Jürgen Martin Regel, Hildesheim, 2001" />
	</head>
	<body>
		<h2
			xml:lang="la"
		>Carmen de bello Saxonico</h2>
		<p>
			<a
				href="LiedVomSachsenkrieg"
			>Zur deutschen Übersetzung</a>
		</p>
		<p>
			Entstanden ca. 1075 p. Chr. n.; die Autorenschaft Lambert's von Hersfeld gilt inzwischen als widerlegt, siehe
			<cite> Bernhard VOGEL, Zum Quellenwert des Carmen de Bello Saxonico, in: Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters 52.1 (1996), S. 85-133.</cite>
			. Wir danken Herrn Dr. Vogel
			<a
				href="http://www.geschichte.uni-erlangen.de/lehrstuehle/mittelalter/index.shtml"
			> http://www.geschichte.uni-erlangen.de/lehrstuehle/mittelalter/index.shtml</a>
			für die Übersendung des Sonderdrucks!
		</p>
		<p> Der unten widergegebene Text beruht auf der Pannenburg'schen Edition</p>
		<div
			style="text-align: center"
		>
			<br />
			<p>
				Das
				<br />
				<span
					style="font-size: x-large"
				> Carmen de bello Saxonico</span>
				<br />
				<span
					style="font-size: large"
				> Lamberts von Hersfeld</span>
				<br />
				herausgegeben von
				<br />
				Dr. Albertus Pannenborg
				<br />
				Gymnasial-Oberlehrer
				<br />
				Wissenschaftliche Beilage zum Programm des Königl. Gymnasiums und
				<br />
				Realgymnasiums zu Göttingen Ostern 1892
				<br />
				----
				<br />
				Göttingen 1892
				<br />
				Druck der Dieterich'schen Universitäts-Buchdruckerei.
				<br />
				(W. Fr. Kaestner.)
			</p>
		</div>
		<p> Üblicher ist die Verwendung der Ausgabe von Oswald Holder-Egger (Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi [17], 1889).</p>
		<h3>Personen</h3>
		<div>
			Heinricus quartus - Heinrich der Vierte
			<br />
			 
			<table>
				<tr>
					<td>1050-11-11</td>
					<td> geboren als Sohn Heinrichs des Dritten und der Agnes von Poitou;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1056</td>
					<td> Tod des Vaters, Regentschaft der Königin-Mutter;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1062 Ostern</td>
					<td> aus Kaiserswerth entführt vom heiligen Anno von Köln, Herzog Otto von Nordheim und weiteren Verschwörern;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1073 - 1075</td>
					<td>Sachsenkrieg;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1074</td>
					<td>Zugeständnisse im Vertrag von Gerstungen;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1075-06-13</td>
					<td> kriegsentscheidender Sieg in der Schlacht an der Unstrut;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1077-01-27</td>
					<td> Gang nach Canossa, Heinrich wird vom Papst Gregor dem Siebenten vom Banne gelöst;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1084 Ostern</td>
					<td> von Papst Clemens dem Dritten zum römischen Kaiser gekrönt;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td />
					<td> Kampf gegen seinen Sohn Konrad, den Liebhaber seiner zweiten Gemahlin Praxedis von Kiew;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1104</td>
					<td> von seinem Sohn Heinrich dem Fünften gefangen genommen und zur Abdankung gezwungen;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1106-08-07</td>
					<td>gestorben in Lüttich;</td>
				</tr>
				<tr>
					<td>1111</td>
					<td> auf Veranlassung Heinrichs des Fünften kirchlich in Speyer bestattet.</td>
				</tr>
			</table>
		</div>
		<p> Meginfridus - Burggraf von Magdeburg gefallen in der Schlacht bei Flarchheim am 27. Jan. 1080.</p>
		<h3>Text</h3>
		<a
			href="LiedVomSachsenkrieg"
		> Zur deutschen Übersetzung von Dr. Christoph Ottow</a>
		<table
			lang="la"
		>
			<tr
				align="left"
				valign="top"
			>
				<td>
					Rêgis Heînr
					<i>ic</i>
					i_vôlo proêlia d
					<i>îc</i>
					ere quârti
					<br />
					Cóntra Sáxonúm ge
					<i>ntém</i>
					sua iûra negá
					<i>ntem</i>
					,
					<br />
					Quaê dum fállen
					<i>tês</i>
					sociáret vîribus ár
					<i>tes</i>
					,
					<br />
					Plûrima bélla dol
					<i>îs</i>
					fidêns commîsit et árm
					<i>is</i>
					.
				</td>
				<td>
					<br />
					fallo - bringe zu Fall, täusche;
					<br />
					socio - vereinige;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					1
					<br />
					2
					<br />
					3
					<br />
					4 
				</td>
			</tr>
			<tr>
				<td>
					Álme deús, succúrre mihî proférre laténtes
					<br />
					Ûsque modô causâs; ea gêns quo laêsa dolôre
					<br />
					Quídve timêns tan
					<i>tôs</i>
					bellî commôverit aês
					<i>tus</i>
					<br />
					Ádversús reg
					<i>ém</i>
					nullî pietâte secúnd
					<i>um</i>
					,
					<br />
					Cuîus et éxter
					<i>nî</i>
					gaudént iuga férre tyrán
					<i>ni</i>
					,
					<br />
					Ét cui sê nunquám tulit ímpune óbvius hóstis.
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					almus - nährend, gütig;
					<br />
					succurro - komme zu Hilfe;
					<br />
					commovo - bewege, errege,
					<br />
					rufe hervor;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					5
					<br />
					6
					<br />
					7
					<br />
					8
					<br />
					9
					<br />
					10 
				</td>
			</tr>
			<tr
				align="left"
				valign="top"
			>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					Dómni rêg
					<i>is</i>
					adhûc puerî gens éffera láx
					<i>is</i>
					<br />
					Dúm fluit ímpe
					<i>riîs</i>
					nec habêbat iûra tim
					<i>ôris</i>
					,
					<br />
					Nôn falsúm ver
					<i>ô</i>
					nec îniquum sêgregat aêqu
					<i>o</i>
					.
					<br />
					Quód fuerát libit
					<i>úm</i>
					sibi, quísque secûtus eôr
					<i>um</i>
					,
					<br />
					Écclesiâs spoli
					<i>ánt</i>
					, viduîs sua dîripiêb
					<i>ant</i>
					,
					<br />
					Pûpillôs miserôsque prem
					<i>únt</i>
					; vi cúncta ger
					<i>únt</i>
					ur;
					<br />
					Paûperîs haere
					<i>dém</i>
					statuít fortûna potén
					<i>tem</i>
					; 
					<br />
					Plûs noc
					<i>uít</i>
					qui plûs pot
					<i>uít</i>
					; lex nûlla coérc
					<i>et</i>
					;
					<br />
					Fâ
					<i>sque</i>
					nefâ
					<i>sque</i>
					sibî fuerát cuiú
					<i>sque</i>
					volúntas.
				</td>
				<td>
					efferus - wild, roh, rasend;
					<br />
					laxus - schlaff, geräumig;
					<br />
					fluo - fließe, entfliehe;
					<br />
					ius - Recht, Macht;
					<br />
					segrego - sondere ab;
					<br />
					libitum - Belieben, Gelüst;
					<br />
					spolio - plündere;
					<br />
					pupillus - Waisenknabe;
					<br />
					fas - Recht.
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					11
					<br />
					12
					<br />
					13
					<br />
					14
					<br />
					15
					<br />
					16
					<br />
					17
					<br />
					18
					<br />
					19 
				</td>
			</tr>
			<tr
				valign="top"
			>
				<td>
					Séd rex út tene
					<i>rôs</i>
					superát virtûtibus án
					<i>nos</i>
					,
					<br />
					Ánte nimîs lax
					<i>âs</i>
					huic génti strínxit habên
					<i>as</i>
					:
					<br />
					Iûra ded
					<i>ít</i>
					, legês statu
					<i>ít</i>
					, cohibénda coérc
					<i>et</i>
					,
					<br />
					Écclesi
					<i>îs</i>
					, vidu
					<i>îs</i>
					, miser
					<i>îs</i>
					vi rápta requîrit;
					<br />
					Néc fecít quisqu
					<i>ám</i>
					posthaêc impûne rapín
					<i>am</i>
					.
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					tener - zart;
					<br />
					habena - Zügel;
					<br />
					stringo - streife, ziehe an;
					<br />
					cohibeo - halte zusammen,
					<br />
					hemme, zügele;
					<br />
					requiro - untersuche, verlange;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					20
					<br />
					21
					<br />
					22
					<br />
					23
					<br />
					24 
				</td>
			</tr>
			<tr>
				<td>
					Tâlia quód popul
					<i>ús</i>
					tolerâbat frêna supérb
					<i>us</i>
					,
					<br />
					Pérdoluít, multúmque timêns, ne poêna sequâtur
					<br />
					Tót malefácta su
					<i>î</i>
					, studuít contrâria rêg
					<i>i</i>
					<br />
					Vîribus átque dol
					<i>îs</i>
					. Furor hínc evênerat ómn
					<i>is</i>
					,
					<br />
					Hínc bell
					<i>î</i>
					causaê veniúnt, sub imâgine réct
					<i>i</i>
					.
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				> frenum - Zaum, Zügel</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					25
					<br />
					26
					<br />
					27
					<br />
					28
					<br />
					29 
				</td>
			</tr>
			<tr
				valign="top"
			>
				<td>
					Côniurâta dolô gens út convênit in ûnum,
					<br />
					Cônsiliîs instrúcta suâs falléntibus ártes,
					<br />
					Três orâtorês legâtos êligit ómni
					<br />
					Éx numerô, sua quî deférrent núncia rêgi.
					<br />
					Quî missî cursúm tendúnt ad rêgia técta.
					<br />
					Út sunt íngress
					<i>î</i>
					, fuit ét locus áptus agénd
					<i>i</i>
					,
					<br />
					Ínter eôs anim
					<i>îs</i>
					qui máximus éxtat et árm
					<i>is</i>
					,
					<br />
					Vérbis Sáxonúm sic Mêginfrîdus agêbat:
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					defero -
					<br />
					trage hinab, bringe;
					<br />
					cursum tendo - 
					<br />
					begebe mich auf den Weg;
					<br />
					aptus - passend;
					<br />
					ago -  trage vor;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					30
					<br />
					31
					<br />
					32
					<br />
					33
					<br />
					34
					<br />
					35
					<br />
					36
					<br />
					37 
				</td>
			</tr>
			<tr
				align="left"
				valign="top"
			>
				<td>
					'Réx, tam vírtutúm quam rêgni nôbilis haêres
					<br />
					Pátris avîque tuî, merit
					<i>îs</i>
					contrâria nóstr
					<i>is</i>
					<br />
					Plûrima pértulimús, tibi núnc sempérque fidêles.
					<br />
					Vím qui férre solént ali
					<i>îs</i>
					in pártibus órb
					<i>is</i>
					,
					<br />
					Hánc nob
					<i>îs</i>
					faciúnt: pupíllus et ádvena quîv
					<i>is</i>
					<br />
					Índigenâs prohibént silvîs commúnibus ûti,
					<br />
					Páscua praêripi
					<i>únt</i>
					, abig
					<i>únt</i>
					arménta gregêsque,
					<br />
					Haêredês circúmveni
					<i>únt</i>
					, vi praêdia tóll
					<i>unt</i>
					,
					<br />
					Ómnibus átque mod
					<i>îs</i>
					fit ab hîs iniûria nôb
					<i>is</i>
					.
					<br />
					Quám, pie rêx, cohibê posthâc et córrige fácta:
					<br />
					Lêges rédde tuîs ablâtaque pátria iûra!
					<br />
					Quód tibi dêbe
					<i>mús</i>
					: si núnc optâta ferê
					<i>mus</i>
					,
					<br />
					Quô nos cúnque vocánt, sequimúr tua iússa voléntes.'
					<br />
					Síc fatús, regís respônsum tâle recêpit:
					<br />
					'Córrigo, sî qua piîs meritîs advérsa tulístis,
					<br />
					Néc quisquám frustr
					<i>â</i>
					queritúr mihi víndice dígn
					<i>a</i>
					.
					<br />
					Quám vos árguit
					<i>ís</i>
					, non ést iniûria néc v
					<i>is</i>
					.
					<br />
					Nôn vestrâs legês, non iûs discíndere quaêrens
					<br />
					Pássis ûsque mod
					<i>ô</i>
					miserîs vim rápta repósc
					<i>o</i>
					,
					<br />
					Réddo, nec ábsist
					<i>ám</i>
					, donánte Deô mihi vît
					<i>am</i>
					.
					<br />
					Sî qua tamén vestraê superést querimônia génti,
					<br />
					Rêgni prîmat
					<i>ês</i>
					mihi cónveniántque fidêl
					<i>es</i>
					:
					<br />
					Hôrum cónsili
					<i>ô</i>
					super hâc re súbpeditáb
					<i>o</i>
					.
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					haeres = heres - Erbe;
					<br />
					meritum - Verdienst;
					<br />
					advena -  Ankömmling;
					<br />
					pascuum - Weideland;
					<br />
					praeripio - entziehe;
					<br />
					armenta - Großvieh;
					<br />
					circumvenio - bedränge;
					<br />
					praedium - Grundstück, Gut;
					<br />
					cohibeo - zügele;
					<br />
					posthac - von nun an;
					<br />
					cunque - wann immer;
					<br />
					quocumque - wohin immer;
					<br />
					fatus - gesprochen habend;
					<br />
					vindex - Beschützer;
					<br />
					discindo - zerreiße,
					<br />
					("zerschinde");
					<br />
					quero - trachte auf;
					<br />
					absisto - trete weg,
					<br />
					lasse ab;
					<br />
					querimonia - Klage, Beschwerde;
					<br />
					suppedito - unterstütze,
					<br />
					verschaffe;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					38
					<br />
					39
					<br />
					40
					<br />
					41
					<br />
					42
					<br />
					43
					<br />
					44
					<br />
					45
					<br />
					46
					<br />
					47
					<br />
					48
					<br />
					49
					<br />
					50
					<br />
					51
					<br />
					52
					<br />
					53
					<br />
					54
					<br />
					55
					<br />
					56
					<br />
					57
					<br />
					58
					<br />
					59
					<br />
					60 
				</td>
			</tr>
			<tr
				align="left"
				valign="top"
			>
				<td>
					Míssi dícta su
					<i>îs</i>
					referúnt dum rêgia cástr
					<i>is</i>
					,
					<br />
					Înfelîx popul
					<i>ús</i>
					ruit ád bellúm studiôs
					<i>us</i>
					;
					<br />
					Aêque maîo
					<i>rês</i>
					, aequê furuêre minô
					<i>res</i>
					,
					<br />
					Ílli, nê perd
					<i>ánt</i>
					quae plûrima rápta tenêb
					<i>ant</i>
					,
					<br />
					Hî, quia paûperiém sperâbant víncere praêdis.
					<br />
					Quísque manû patri
					<i>úm</i>
					sibi iûs ait éxperiúnd
					<i>um</i>
					.
				</td>
				<td>
					pauperies - Armut;
					<br />
					experior - erfahre, erstreite;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					61
					<br />
					62
					<br />
					63
					<br />
					64
					<br />
					65
					<br />
					66 
				</td>
			</tr>
			<tr>
				<td>
					Tâlibus aûdit
					<i>îs</i>
					, constánti péctore fórt
					<i>is</i>
					<br />
					Rêx iubet ád ses
					<i>ê</i>
					Saxônum quémque vocâr
					<i>e</i>
					<br />
					Cóndiciône sub hâc, si sê velit ét sua sálva.
				</td>
				<td> </td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					67
					<br />
					68
					<br />
					69 
				</td>
			</tr>
			<tr
				valign="top"
			>
				<td>
					Néscia mêns homin
					<i>úm</i>
					, spectâns instántia tánt
					<i>um</i>
					,
					<br />
					Quót mala vîta
					<i>rês</i>
					, si prôvida vîvere scî
					<i>res</i>
					!
					<br />
					Hî modo gaûder
					<i>ént</i>
					, si rêgia iússa fuíss
					<i>ent</i>
					<br />
					Séctatî; solvísse dolént sempérque dolêbunt.
				</td>
				<td>
					(instantia,ae - Ausdauer,
					<br />
					Heftigkeit);
					<br />
					instans - bevorstehend,
					<br />
					drohend, gegenwärtig;
					<br />
					sector - laufe nach ,
					<br />
					hier: befolge);
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					70
					<br />
					71
					<br />
					72
					<br />
					73 
				</td>
			</tr>
			<tr
				align="left"
				valign="top"
			>
				<td>
					Út perspéxit e
					<i>ôs</i>
					rex nôlle venîre vocât
					<i>os</i>
					,
					<br />
					Séx ibi cástell
					<i>îs</i>
					multô munîmine fírm
					<i>is</i>
					<br />
					Praêsidia_imposu
					<i>ít</i>
					, victúm quoque lárgiter ádd
					<i>it</i>
					.
					<br />
					Ípse rebéllan
					<i>tês</i>
					aciês ductûrus in hós
					<i>tes</i>
					,
					<br />
					Îbat, utî proper
					<i>ê</i>
					condûceret árma virôsqu
					<i>e</i>
					.
				</td>
				<td>properus - eilig</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					74
					<br />
					75
					<br />
					76
					<br />
					77
					<br />
					78 
				</td>
			</tr>
			<tr>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					Sáxonúm popul
					<i>ús</i>
					digrésso rêge supérb
					<i>us</i>
					<br />
					Lêges, iûra, magístratús, fas éxcidit ómne;
					<br />
					Ánte sibî vetitás gaudét cumulâre rapînas:
					<br />
					Écclesiaê, viduaê, pupíllus et ádvena quísque
					<br />
					Nûper dêsuetî vim súnt iam dênuo pássi.
					<br />
					Sîc indíscretê pravî rapiúntque ruúntque.
					<br />
					Néc minus íntereâ circúmdant mîlite cástra
					<br />
					Rêgia, praêsidiîs quae súnt commíssa relíctis.
					<br />
					Hénnenbúrg, primúm, quod erát superâbile vîsum,
					<br />
					Ággressî, bellô decértavêre cruénto.
					<br />
					Nám castéllanî fortês an béllaque dócti,
					<br />
					Ínvictîque forént, solúm si cóntinuíssent
					<br />
					Crîmen avâritiaê, quod pérvertít bona quaêque.
					<br />
					Hôc igitûr positúm montâno vértice cástrum
					<br />
					Círcumdánt, vulgî tria mîlia nócte silénti.
					<br />
					Vîx expéctabánt lucém, summîsque ruéntes
					<br />
					Vîribus ád montém, certátim scándere témptant,
					<br />
					Hóstica quô vitént actâ testûdine têla.
					<br />
					Úndique cônfertî properánt super árdua nîti;
					<br />
					Gréssum déxtra iuvát, manus árma sinístra gerêbat.
					<br />
					Sîc ascéndentés et iám vallô propiántes,
					<br />
					Écce vidént fortês occúrrere dêsuper hóstes,
					<br />
					Îndutôs omnês insîgnia béllica quaêque.
					<br />
					Éxoritû properê non párvus clâmor utrímque,
					<br />
					Êminus êmissîs crebrêscunt vúlnera têlis.
					<br />
					Póst haec rês agitúr gladiîs, miserâbile vîsu;
					<br />
					Néc mora néc requiês, castéllanî, meliôres,
					<br />
					Béllo, mágnificê vulgús fundúntque fugántque,
					<br />
					Vúlnera múltiplicánt, iraêque satís faciêbant.
					<br />
					Praêtereâ stantês ad prôpugnâcula cástri,
					<br />
					Nê sine sê vincánt sociî, certâmina témptant.
					<br />
					Férratôs fustês aliî mittúnt super hóstes,
					<br />
					Tórmentîs aliî lapidês, quidám Baleâri
					<br />
					Árcu dîmissîs hostês stravêre sagíttis.
					<br />
					Plêbs devícta fugám facit hóstibus ét miserándam.
					<br />
					Námque cadúnt plurês, dum dêscendúnt fugiéntes,
					<br />
					Íntereúntque suîs infîxi córpora têlis.
				</td>
				<td
					align="left"
					valign="top"
				>
					digredior - weiche ab;
					<br />
					excido - vernichte;
					<br />
					advena - Ankömmling;
					<br />
					pravi - krumm, schief;
					<br />
					commissus - anvertraut;
					<br />
					 
					<br />
					decerto - kämpfe entscheidend;
					<br />
					 
					<br />
					avaritia - Habsucht, Geiz;
					<br />
					vertex - Gipfel, Wipfel;
					<br />
					certatim - um die Wette;
					<br />
					scando - (be)steige;
					<br />
					confertus - dichtgedrängt;
					<br />
					nitor - stütze mich auf, steige, fasse Fuß;
					<br />
					 
					<br />
					induo - ziehe an, lege an;
					<br />
					eminus - von ferne;
					<br />
					crebresco - wachse, vermehre;
					<br />
					fundo - zersprenge;
					<br />
					fugo - schlage in die Flucht;
					<br />
					propugnaculum - Bollwerk;
					<br />
					fustis - Prügel, Stock;
				</td>
				<td
					align="right"
					valign="top"
				>
					79
					<br />
					80
					<br />
					81
					<br />
					82
					<br />
					83
					<br />
					84
					<br />
					85
					<br />
					86
					<br />
					87
					<br />
					88
					<br />
					89
					<br />
					90
					<br />
					91
					<br />
					92
					<br />
					93
					<br />
					94
					<br />
					95
					<br />
					96
					<br />
					97
					<br />
					98
					<br />
					99
					<br />
					100
					<br />
					101
					<br />
					102
					<br />
					103
					<br />
					104
					<br />
					105
					<br />
					106
					<br />
					107
					<br />
					108
					<br />
					109
					<br />
					110
					<br />
					111
					<br />
					112
					<br />
					113
					<br />
					114
					<br />
					115 
				</td>
			</tr>
		</table>
		<p> Hinzugefügt sind Akzente, um die betonten Silben hervorzuheben. Der Binnenreim ist teilweise durch Kursivschreibung kenntlich gemacht.</p>
		<p>Jürgen Martin Regel, Sommer 2000.</p>
	</body>
</html>